Sự ra đời của Hiến pháp năm 1946 của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một mốc son chói lọi trong lịch sử pháp lý và chính trị nước nhà. Trải qua tám thập kỷ, Hiến pháp 1946 không chỉ đặt nền móng cho nền dân chủ cộng hòa mà còn để lại những giá trị trường tồn, dẫn dắt hành trình phát triển của dân tộc.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới khai sinh đã phải đối mặt với vô vàn khó khăn như nạn đói, nhân dân phần lớn không biết chữ, ngân khố nhà nước kiệt quệ, chính quyền cách mạng còn non trẻ và đặc biệt là thù trong giặc ngoài. Trong bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề xuất việc tổng tuyển cử và xây dựng một bản hiến pháp dân chủ. Ngày 06/01/1946, Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên diễn ra thành công. Ngày 09/11/1946, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I đã chính thức thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta.
Hiến pháp năm 1946 bao gồm Lời nói đầu và 7 chương, 70 điều, cô đọng nhưng chứa đựng đầy đủ các nguyên tắc cơ bản của một nhà nước pháp quyền dân chủ: Khẳng định Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa, tất cả quyền lực trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo. Ghi nhận trọn vẹn các quyền tự do cá nhân, tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, đi lại, cư trú, ứng cử, bầu cử… Đồng thời quy định công dân có nghĩa vụ tôn trọng hiến pháp, bảo vệ Tổ quốc. Hiến pháp quy đinh mô hình tổ chức bộ máy nhà nước gọn nhẹ, hiệu lực và hiệu quả. Quốc hội là cơ quan có quyền lực cao nhất; Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất toàn quốc; Tòa án là cơ quan tư pháp độc lập khi xét xử.
Hiến pháp 1946 mang giá trị lịch sử vô cùng to lớn: Đập tan ách thống trị của đế quốc, phong kiến, khẳng định nền độc lập, chủ quyền dân tộc và tính hợp pháp của Nhà nước Việt Nam mới trên trường quốc tế. Lần đầu tiên trong lịch sử, người dân Việt Nam từ thân phận nô lệ trở thành người chủ thực sự của đất nước, được hưởng trọn vẹn các quyền tự do, dân chủ. Đặt nền móng xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại, khẳng định nguyên tắc quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật.
Dù ra đời cách đây 80 năm, những giá trị của Hiến pháp 1946 vẫn mang tính thời đại và tiếp tục là kim chỉ nam cho công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Hướng tới kỷ niệm 80 năm Quốc hội Việt Nam thông qua Hiến pháp đầu tiên, việc nhìn lại Hiến pháp 1946 không chỉ để tri ân trí tuệ và tầm nhìn vĩ đại của Bác Hồ cùng thế hệ tiền bối, mà còn để củng cố niềm tin, quyết tâm xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
GIA HÂN
