Một nhà nghiên cứu tại Viện Quốc tế về Phân tích Hệ thống Ứng dụng (IIASA) đề xuất một phương thức hoàn toàn khác biệt để các chính phủ lập kế hoạch cho tương lai: sử dụng yếu tố dân số làm khung tham chiếu chung nhằm kết nối các lĩnh vực y tế, giáo dục, lương thực, việc làm, nhà ở, an sinh xã hội và rủi ro khí hậu. Cách tiếp cận này tích hợp dữ liệu nhân khẩu học với công tác quy hoạch ngành, giúp chính phủ đưa ra các quyết định có sự phối hợp chặt chẽ, dựa trên bằng chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân.
Các quốc gia trên thế giới đang đối mặt với những thách thức ngày càng đan xen, bao gồm già hóa dân số, biến đổi mức sinh, di cư, đô thị hóa, chuyển dịch thị trường lao động, an ninh lương thực và nguồn nước, rủi ro khí hậu… Tuy nhiên, các bằng chứng được sử dụng để giải quyết những thách thức này thường bị phân tán giữa các bộ, cơ quan, ban ngành, hệ thống hành chính và các dự án nghiên cứu. Trong một bài viết mới có tiêu đề “Các mô hình hệ thống dựa trên dân số phục vụ quy hoạch quốc gia: Đề xuất về cơ sở hạ tầng hệ thống nhân khẩu học do quốc gia làm chủ”, nhà nghiên cứu Samir KC của IIASA đề xuất Mô hình Hệ thống dựa trên Dân số (PopSyM) như một công cụ phân tích do quốc gia sở hữu, đặt các biến động dân số vào trung tâm của quá trình hoạch định chính sách tích hợp.
“Các hệ thống giáo dục cần dự báo được số ca sinh, các nhóm dân số trong độ tuổi đi học, tình trạng di cư, tỷ lệ duy trì, tỷ lệ bỏ học và sự chuyển tiếp lên bậc học cao hơn hoặc gia nhập thị trường lao động. Các hệ thống lương thực cần nắm bắt được số lượng, vị trí, cơ cấu hộ gia đình, thu nhập và thói quen tiêu dùng của những người cần được đảm bảo an ninh lương thực và dinh dưỡng. Các nhà quy hoạch đô thị cần xác định nơi hình thành hộ gia đình, nơi mở rộng các khu dân cư, nơi nhu cầu về cơ sở hạ tầng gia tăng và nơi tình trạng suy giảm dân số có thể dẫn đến việc bỏ trống nhà ở hoặc trường học,” ông KC cho biết. “Công tác thích ứng với biến đổi khí hậu đòi hỏi phải biết không chỉ nơi xảy ra các mối nguy, mà còn cả đối tượng nào chịu tác động, ai là người dễ bị tổn thương, và mức độ phơi nhiễm đó có thể thay đổi như thế nào theo các kịch bản phát triển và nhân khẩu học khác nhau. Mặc dù có chung nền tảng là yếu tố dân số, nhưng công tác quy hoạch cho các hệ thống này thường được thực hiện một cách riêng rẽ.”
Ông KC đề xuất rằng việc phát triển và sử dụng PopSyM nên bắt đầu bằng việc thiết lập một “trục xương sống nhân khẩu học” bao quát các dữ liệu dân số theo độ tuổi, giới tính, địa điểm và thời gian dựa trên nhiều kịch bản khác nhau; từ đó, trục này có thể được liên kết với các mô-đun chuyên biệt về y tế, giáo dục, lương thực, lao động, nhà ở, an sinh xã hội, môi trường và cơ sở hạ tầng địa phương.
Mục tiêu của PopSyM không chỉ là đưa ra các dự báo dân số chính xác hơn, mà còn là xây dựng một cơ sở hạ tầng giúp kết nối những biến đổi nhân khẩu học với các hệ thống định hình sinh kế của người dân, đồng thời đánh giá xem liệu các hệ thống đó có góp phần mang lại cuộc sống trường thọ, khỏe mạnh và an toàn hơn hay không. Mô hình này sẽ không thay thế các hệ thống thống kê quốc gia hay các mô hình chuyên ngành. Thay vào đó, nó cung cấp một nền tảng dữ liệu dân số dùng chung, cho phép các bộ, ngành và cơ quan khác nhau cùng làm việc dựa trên các giả định nhân khẩu học thống nhất, trong khi vẫn duy trì được dữ liệu, mô hình và các vấn đề chính sách riêng của mình. Do đó, hệ thống sẽ hoạt động ở cả cấp quốc gia và địa phương, hỗ trợ các tỉnh, thành phố và phường xã trong công tác lập kế hoạch, xây dựng ngân sách và đánh giá các dịch vụ.
KC nhấn mạnh rằng PopSyM được chủ đích thiết kế theo hướng do quốc gia sở hữu và làm chủ; theo đó, dù các bộ dữ liệu toàn cầu về nhân khẩu học và môi trường vẫn rất giá trị, chúng không thể phản ánh đầy đủ mọi khía cạnh thực tế tại mỗi quốc gia và địa phương. Các yếu tố như di cư theo mùa, khu định cư tự phát, lịch sử ngập lụt tại địa phương, các điểm nghẽn trong cung ứng dịch vụ, chuẩn mực xã hội và nhận thức của cộng đồng về rủi ro đều có thể đóng vai trò quan trọng trong công tác quy hoạch, nhưng lại khó được thể hiện chính xác trong các bộ dữ liệu toàn cầu. Hơn nữa, KC cho rằng một hệ thống do quốc gia làm chủ sẽ tạo điều kiện cho các cơ quan thống kê quốc gia, cơ quan chính phủ, trường đại học và viện nghiên cứu cùng xác định các ưu tiên, kiểm chứng giả định và từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu thực chứng, qua đó tăng cường trách nhiệm giải trình và giúp nhận diện những khoảng trống về tri thức.
© IIASA – Mô hình phản hồi tuần hoàn của PopSyM.
Trong bài nghiên cứu, KC xem xét trường hợp của Nepal và tiềm năng triển khai hệ thống PopSyM tại quốc gia này. KC cho biết: “Nepal đã hoàn thành phần khó khăn nhất: xây dựng được hệ thống dự báo dân số hàng năm (chi tiết theo từng độ tuổi và giới tính) cho tất cả 6.743 đơn vị hành chính cấp cơ sở (ward), dựa trên dữ liệu Tổng điều tra dân số năm 2021. Khi đã có nền tảng cốt lõi này, các ứng dụng trong lĩnh vực y tế, giáo dục, an ninh lương thực và đánh giá rủi ro lũ lụt sẽ trở thành những phần mở rộng của cùng một hệ thống thống nhất, thay vì là các dự án riêng lẻ.”
Bài nghiên cứu nhấn mạnh rằng dữ liệu từ Tổng điều tra dân số năm 2021 và các kỳ điều tra trước đó, cùng với các nguồn dữ liệu như Khảo sát Nhân khẩu học và Sức khỏe (DHS), Khảo sát Cụm Chỉ số Đa dạng (MICS), Khảo sát Mức sống Nepal (NLSS), hồ sơ di cư, dữ liệu hành chính về y tế và giáo dục, dữ liệu không gian địa lý và dữ liệu về các mối nguy hại, đều có tiềm năng hỗ trợ triển khai PopSyM theo từng giai đoạn tại Nepal. Các ứng dụng ban đầu có thể bao gồm xác định nhóm dân số mục tiêu về y tế, tuổi thọ còn lại, quy hoạch trường học, đánh giá mức độ dễ bị tổn thương về lương thực và tiêu dùng, cũng như sàng lọc nguy cơ tiếp xúc với mưa lớn hoặc lũ lụt. Các ứng dụng nâng cao hơn có thể bao gồm ước tính dân số địa phương có tính đến yếu tố di cư, mô hình hóa phân bố dân số theo lưới ô (grid), đánh giá mức độ tiếp xúc với lũ lụt và nắng nóng, ô nhiễm không khí, sử dụng đất, nhà ở, an sinh xã hội, và xây dựng lớp dữ liệu về kết quả an sinh/phúc lợi (dựa trên việc điều chỉnh logic của chỉ số “Số năm sống tốt” – Years of Good Life – cho phù hợp với dữ liệu sẵn có và các ưu tiên chính sách của Nepal).
KC nhấn mạnh: “Dân số không chỉ là một con số đơn thuần để thực hiện các phép tính chia; đó là khung tham chiếu để chúng ta lập kế hoạch. Mỗi quốc gia đều nên sở hữu một hệ thống như vậy, và Nepal đang ở vị thế có thể chứng minh rằng điều này hoàn toàn khả thi. Hầu như mọi chính sách công đều là chính sách dân số, ngay cả khi chúng không được gọi tên như vậy — bởi lẽ chính sách đó xác định ai sẽ cần dịch vụ chăm sóc, trường học, việc làm, thực phẩm và nhà ở, cũng như xác định địa điểm cung cấp các dịch vụ này. Mục tiêu cốt lõi không phải là tạo ra các dự báo chính xác hơn chỉ vì mục đích thống kê, mà là cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân; PopSyM biến an sinh/phúc lợi thành thước đo thực tế để đánh giá hiệu quả của hệ thống quy hoạch.”
THIỆN HUY
Nguồn: https://iiasa.ac.at
