Luật hóa tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn và sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh
Việt Nam đang trong thời kỳ dân số vàng nhưng chất lượng dân số vẫn là một vấn đề cần được cải thiện khi gánh nặng bệnh tật bẩm sinh và các rào cản tập quán còn đè nặng. Trước thực tế đó, Dân số đã đưa ra những quy định mang tính bước ngoặt: luật hóa việc tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn và sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh. Đây không chỉ là các giải pháp y tế mà là cuộc cách mạng về nhận thức, nhằm đảm bảo thế hệ tương lai của đất nước khỏe mạnh cả về thể chất, trí tuệ và tinh thần.
Ảnh minh họa: Việc lo từ sớm, từ xa cho chất lượng dân số cho thấy chúng ta đang nỗ lực xoay chuyển những tập quán đã kết tinh hàng nghìn năm ở Việt Nam
Khi “lượng” đã đủ nhưng “chất” còn lo
Sau nhiều thập kỷ nỗ lực, công tác dân số của Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng tự hào. Việt Nam đã thành công trong việc kiểm soát quy mô dân số và duy trì mức sinh thay thế trong thời gian dài. Chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam đã được cải thiện đáng kể, từ năm 1990 đến 2023, chỉ số HDI của Việt Nam đã tăng từ 0,499 lên 0,766, tương đương mức tăng 53,5%. Đây là minh chứng rõ nét cho sự ưu việt của chế độ và sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với đời sống nhân dân. Tuy nhiên, đằng sau những con số vĩ mô khả quan đó, chất lượng dân số – đặc biệt là chất lượng đầu vào (trẻ em mới sinh) – vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức.
Thực tế cho thấy, tỷ lệ trẻ em sinh ra mắc các dị tật bẩm sinh tại Việt Nam vẫn chiếm tỷ lệ không nhỏ. Các bệnh lý di truyền phổ biến như Thalassemia (tan máu bẩm sinh), thiếu men G6PD, suy giáp trạng bẩm sinh hay các dị tật hình thái vẫn đang là nỗi ám ảnh của nhiều gia đình. Gánh nặng này không chỉ dừng lại ở chi phí điều trị y tế khổng lồ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động xã hội và chất lượng giống nòi về lâu dài. Một quốc gia muốn hùng cường không thể chỉ dựa vào số lượng người lao động đông đảo mà phải dựa vào một lực lượng lao động có thể chất mạnh khỏe và trí tuệ minh mẫn.
Một trong những nguyên nhân gốc rễ khiến chất lượng dân số chậm được cải thiện nằm ở nhận thức và tập quán. Tại nhiều vùng nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, những hủ tục như tảo hôn và kết hôn cận huyết thống vẫn còn tồn tại dai dẳng. Đây là “điều kiện thuận lợi” cho các gen bệnh lặn trỗi dậy, gây ra những dị tật nặng nề cho trẻ nhỏ.
Bên cạnh đó, ngay cả ở các đô thị phát triển, thói quen khám sức khỏe tiền hôn nhân vẫn chưa được hình thành rõ nét. Nhiều cặp đôi trẻ vẫn e ngại, coi việc đi khám trước khi cưới là biểu hiện của sự thiếu tin tưởng nhau, hoặc đơn giản là chủ quan, cho rằng mình khỏe mạnh nên con cái sinh ra đương nhiên sẽ khỏe mạnh.
Việc thay đổi những tập quán đã kết tinh hàng nghìn năm ở Việt Nam là một thách thức cực lớn, không thể thực hiện ngay trong một sớm một chiều. Tuy nhiên, đây không chỉ là việc phải làm mà còn phải làm từ sớm, từ xa nếu muốn xoay chuyển cục diện chất lượng dân số.
Luật Dân số: Khung pháp lý đột phá để cải thiện giống nòi
Nhận diện rõ những điểm nghẽn trên, Luật Dân số (thay thế Pháp lệnh Dân số năm 2003) được xây dựng với tư duy hoàn toàn mới. Trong quá trình xây dựng, Bộ Y tế và cơ quan soạn thảo xác định việc ban hành Luật lần này là hết sức cần thiết để nâng tầm hiệu lực pháp lý, chuyển trọng tâm chiến lược từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”. Trong 4 chính sách lớn của dự án Luật, chính sách “Nâng cao chất lượng dân số” được thiết kế với những quy định cụ thể, mang tính đột phá.
Tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn
Lần đầu tiên, vấn đề khám sức khỏe tiền hôn nhân được đề cập một cách chính thức trong văn bản luật cao nhất về dân số. Luật khuyến khích nam, nữ chủ động tiếp cận dịch vụ tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ trưởng Bộ Y tế. Căn cứ điều kiện kinh tế-xã hội trong từng thời kỳ và khả năng cân đối ngân sách nhà nước, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, chính quyền địa phương cấp tỉnh quyết định việc hỗ trợ kinh phí tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn.
Việc tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn nhằm phát hiện sớm các bệnh lý di truyền (người lành mang gen bệnh), các bệnh truyền nhiễm (HIV, viêm gan B…) và các nguy cơ sức khỏe sinh sản. Kết quả khám sức khỏe sẽ giúp các cặp đôi có quyết định đúng đắn về việc kết hôn và sinh con. Trong trường hợp phát hiện nguy cơ (ví dụ cả hai cùng mang gen Thalassemia), họ sẽ được tư vấn các biện pháp can thiệp y học hiện đại (như thụ tinh ống nghiệm, sàng lọc phôi) để sinh ra những đứa con khỏe mạnh. Đây là cách chủ động nhất để ngăn chặn bệnh tật ngay từ khi sự sống chưa hình thành.
Sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh: Lá chắn bảo vệ thứ hai
Nếu tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn là bước sàng lọc cấp 1, thì tầm soát trước sinh và sơ sinh là bước sàng lọc cấp 2 và 3, tạo nên một hệ thống phòng vệ đa tầng cho chất lượng dân số.
Luật Dân số quy định: (1). Khuyến khích khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh cho phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh theo danh mục bệnh cần sàng lọc do Bộ trưởng Bộ Y tế quy định. (2). Kinh phí khám sàng lọc một số bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh được hỗ trợ từ nguồn ngân sách nhà nước, bảo hiểm y tế theo lộ trình tăng mức đóng bảo hiểm y tế và các nguồn kinh phí hợp pháp khác. Căn cứ điều kiện kinh tế – xã hội trong từng thời kỳ và khả năng cân đối nguồn ngân sách nhà nước: a) Chính phủ quy định cụ thể phạm vi, đối tượng, mức hỗ trợ khám sàng lọc một số bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh theo lộ trình ưu tiên; b) Chính quyền địa phương cấp tỉnh, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, quyết định việc mở rộng phạm vi, bổ sung đối tượng và mức hỗ trợ khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh quy định tại điểm a khoản này. (3). Việc chẩn đoán, điều trị bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh thực hiện theo quy định của pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh, pháp luật về bảo hiểm y tế.
Việc khuyến khích sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh nhằm phổ cập dịch vụ này đến mọi người dân, không phân biệt vùng miền được tiếp cận dịch vụ đảm bảo chất lượng dân số ngay từ những năm đầu đời.
Truyền thông là giải pháp đột phá
Nhận thức được rào cản lớn nhất là thói quen và tâm lý người dân, Luật Dân số đã dành riêng một chương về truyền thông, vận động và giáo dục về dân số. Nội dung truyền thông sẽ không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà đi sâu vào việc cung cấp kiến thức khoa học, thay đổi hành vi. Luật chỉ rõ nội dung ưu tiên truyền thông, vận động, giáo dục trong đó có khuyến khích người dân chăm sóc sức khỏe phù hợp với từng nhóm đối tượng; chủ động tiếp cận dịch vụ tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn; sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh; dự phòng vô sinh, điều trị vô sinh. Những nội dung này giúp những quy định của luật pháp thành nhu cầu tự thân của mỗi người dân.
Đầu tư cho chất lượng dân số: Chi phí thấp, lợi ích lâu dài
Việc đầu tư cho nâng cao chất lượng dân số thông qua Luật Dân số không chỉ là vấn đề y tế hay xã hội, mà là một bài toán kinh tế chiến lược.
Hiệu quả đầu tư
Các chuyên gia kinh tế, y tế thế giới đã chứng minh: Đầu tư cho dân số và y tế dự phòng là khoản đầu tư mang lại lợi nhuận cao nhất. Chi phí để thực hiện một gói xét nghiệm sàng lọc trước sinh hay sơ sinh thấp hơn hàng trăm, hàng nghìn lần so với chi phí mà gia đình và xã hội phải bỏ ra để nuôi dưỡng, điều trị cho một người khuyết tật hay mắc bệnh di truyền suốt đời. Ví dụ, với bệnh Thalassemia, chi phí điều trị trung bình cho một bệnh nhân thể nặng từ khi sinh ra đến năm 30 tuổi khoảng 3-4 tỷ đồng. Việt Nam hiện có trên 12 triệu người mang gen bệnh này. Nếu không có biện pháp sàng lọc trước khi kết hôn và trước sinh thì gánh nặng kinh tế đè lên hệ thống y tế và an sinh xã hội sẽ rất lớn và kéo dài qua nhiều thế hệ. Do đó, các quy định trong Luật Dân số chính là cơ sở pháp lý để loại bỏ gánh nặng này.
Chuẩn bị nguồn nhân lực cho kỷ nguyên số
Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ để trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2045. Kỷ nguyên kinh tế số và cách mạng công nghiệp 4.0 đòi hỏi một nguồn nhân lực chất lượng cao, không chỉ có trí tuệ ưu việt mà phải có thể chất cường tráng, sức bền tốt.
Chính sách nâng cao chất lượng dân số trong dự thảo Luật chính là bước chuẩn bị nền tảng cho nguồn nhân lực đó. Một thế hệ trẻ em sinh ra không dị tật, được chăm sóc y tế tốt ngay từ đầu đời sẽ có cơ hội phát triển tối đa tiềm năng trí tuệ và thể chất. Đây chính là tài nguyên quý giá nhất để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình và vươn lên vị thế mới trên trường quốc tế.
Cam kết trách nhiệm với tương lai
Việc xây dựng và ban hành Luật Dân số với trọng tâm nâng cao chất lượng dân số là một quyết định mang tính lịch sử và nhân văn sâu sắc. Nó thể hiện tầm nhìn xa của Đảng và Nhà nước, không chỉ giải quyết các vấn đề nóng trước mắt mà còn lo cho sự trường tồn và phát triển của giống nòi trong 50, 100 năm tới.
Những quy định về tư vấn và khám sức khỏe trước kết hôn, sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh hay xóa bỏ tảo hôn có thể sẽ gặp những khó khăn ban đầu khi triển khai. Nhưng với hành lang pháp lý vững chắc từ Luật Dân số, cùng sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của người dân, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng vào một tương lai nơi mọi trẻ em Việt Nam sinh ra đều khỏe mạnh, thông minh, là niềm tự hào của gia đình và là tương lai của đất nước.
Việc ra đời Luật Dân số chính là hành động thiết thực nhất để thế hệ hiện tại hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình: đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng một tương lai nơi chất lượng giống nòi được nâng cao và hạnh phúc của mọi người dân được bảo đảm trọn vẹn qua nhiều thế hệ.
ANH TÚ
