Luật Dân số sau khi được ban hành sẽ trở thành nền tảng pháp lý toàn diện, định hướng cho công tác dân số của Việt Nam trong giai đoạn phát triển quan trọng sắp tới. Bộ Y tế cho biết, dự thảo Luật Dân số đã thể chế hóa rõ nét việc chuyển trọng tâm chính sách dân số từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”, phù hợp với bối cảnh mới của đất nước.
Dự thảo Luật Dân số đang được Quốc hội khóa XV thảo luận, xem xét thông qua tại kỳ họp thứ 10, tập trung giải quyết bốn nhóm chính sách lớn gồm: duy trì mức sinh thay thế; giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh; nâng cao chất lượng dân số; và thích ứng với già hóa dân số.
Nhiều chính sách dân số mới nhằm khuyến khích sinh con đã được ban hành.
Những biến động lớn về dân số đặt ra yêu cầu điều chỉnh chính sách
Việt Nam đang chứng kiến những thay đổi sâu sắc về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số. Sau nhiều năm thực hiện chính sách kế hoạch hóa gia đình, tổng tỷ suất sinh đã giảm mạnh, số con trung bình của một phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ giảm từ 3,2 xuống còn khoảng 1,96 con. Tuy nhiên, mức sinh giảm sâu cũng kéo theo nhiều thách thức mới khi tại nhiều địa phương, đặc biệt là các đô thị lớn, mức sinh đã xuống dưới mức sinh thay thế.
Cùng với đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo. Năm 2025, Việt Nam có hơn 10,3 triệu người từ 65 tuổi trở lên, chiếm trên 10% dân số. Trong khi đó, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh tiếp tục diễn biến phức tạp. Báo cáo quốc gia về đăng ký và thống kê hộ tịch giai đoạn 2021–2024 cho thấy, tỷ số giới tính khi sinh tại một số địa phương ở mức rất cao, trong đó Bắc Ninh (cũ) ghi nhận 119,6 trẻ trai trên 100 trẻ gái.
Theo Bộ Y tế, nếu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh không được kiểm soát hiệu quả, đến năm 2034 Việt Nam sẽ dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi 15–49; con số này dự báo tăng lên 1,8 triệu vào năm 2059. Những biến động này, nếu không có giải pháp điều chỉnh kịp thời, sẽ tác động tiêu cực đến phát triển kinh tế – xã hội, an sinh và nguồn nhân lực trong dài hạn.
Hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác dân số
Trước yêu cầu thực tiễn đó, theo Phó Cục trưởng Cục Dân số Phạm Vũ Hoàng, dự thảo Luật Dân số được xây dựng nhằm khắc phục những bất cập của Pháp lệnh Dân số, đồng thời tạo cơ sở pháp lý thống nhất, đồng bộ cho công tác dân số trong tình hình mới.
Dự thảo Luật Dân số gồm 8 chương, 31 điều, quy định cụ thể hơn các chính sách và biện pháp nâng cao chất lượng dân số, tăng cường truyền thông, giáo dục, vận động xã hội về dân số. Đáng chú ý, luật xác định rõ trách nhiệm của các cấp, các ngành trong việc lồng ghép mục tiêu dân số vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội hằng năm, tránh tình trạng dân số chỉ được coi là nhiệm vụ riêng của ngành y tế.
Giảm mất cân bằng giới tính khi sinh và điều tiết phân bố dân cư
Đối với vấn đề mất cân bằng giới tính khi sinh, dự thảo Luật Dân số đưa ra các quy định mang tính răn đe và phòng ngừa như nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức (trừ trường hợp phục vụ chẩn đoán, điều trị bệnh di truyền liên quan đến giới tính); đình chỉ hành nghề đối với người có hành vi tiết lộ thông tin về giới tính thai nhi; khuyến khích đưa nội dung không trọng nam hơn nữ, không lựa chọn giới tính khi sinh vào hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư.
Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng đề cập các chính sách phân bố dân cư và điều tiết di cư hợp lý, nhằm giải quyết tình trạng thiếu dân số ở khu vực miền núi, trong khi các đô thị lớn đang quá tải, tạo nền tảng cho phát triển cân bằng giữa các vùng, miền.
Duy trì mức sinh thay thế và thích ứng già hóa dân số
Theo Cục trưởng Cục Dân số Lê Thanh Dũng, duy trì mức sinh thay thế là một trong những chính sách trọng tâm của dự thảo Luật. Bên cạnh việc kế thừa quyền và nghĩa vụ của mỗi cặp vợ chồng, cá nhân trong việc sinh con, luật bổ sung nhiều biện pháp khuyến khích và hỗ trợ sinh đủ hai con.
Các chính sách được đề xuất bao gồm tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai; hỗ trợ tài chính đối với một số nhóm đối tượng như phụ nữ dân tộc thiểu số, phụ nữ ở địa phương có mức sinh thấp, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi; ưu tiên tiếp cận một số phúc lợi xã hội cho các gia đình sinh đủ hai con.
Song song với đó, để thích ứng với già hóa dân số, dự thảo luật đưa ra nhiều giải pháp như phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn, mở rộng dịch vụ lão khoa tại cộng đồng, khuyến khích mô hình “già hóa năng động”, tạo thêm cơ hội việc làm phù hợp cho người cao tuổi.
Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý dân số
Một nội dung quan trọng khác của dự thảo Luật Dân số là yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý dân số. Luật quy định việc thống nhất cơ sở dữ liệu dân số quốc gia, liên thông với dữ liệu dân cư và bảo hiểm xã hội, qua đó nâng cao chất lượng dự báo, giảm thủ tục hành chính và tăng hiệu quả quản lý nhà nước về dân số.
Theo ông Lê Thanh Dũng, trước khi trình Quốc hội, dự thảo Luật Dân số đã được tham vấn rộng rãi ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học và các tổ chức quốc tế. Đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tại Việt Nam đánh giá, dự thảo luật có tính khả thi cao khi quy định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành trong tổ chức thực hiện, từ Trung ương đến địa phương.
Khi được ban hành và triển khai đồng bộ, Luật Dân số được kỳ vọng sẽ tạo ra những tác động tích cực, góp phần ổn định quy mô, cơ cấu và nâng cao chất lượng dân số, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
MINH HIẾU
