Thế giới hiện đang đối mặt với nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học công nghệ và nhân khẩu học. Những thay đổi đó vừa tạo ra cơ hội phát triển mới, vừa đặt ra không ít thách thức đối với mỗi quốc gia.
Theo Báo cáo Thanh niên thế giới 2026 của Liên hợp quốc, thế giới hiện đang có số lượng người trẻ lớn nhất trong lịch sử. Năm 2026, trong tổng dân số thế giới hơn 8,2 tỷ người, có 1,3 tỷ người ở độ tuổi từ 15 đến 24. Trong số này, gần 760 triệu người sống ở các quốc gia được xếp vào nhóm thu nhập thấp và trung bình thấp.
Diễu hành cổ động hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026.
Trên toàn cầu, tỷ lệ thanh niên 15-24 tuổi trong tổng dân số đã giảm từ 17,8% (năm 2000) xuống 15,6% (năm 2025) và dự báo xuống mức 13,3% năm 2050. Một số nước, vùng lãnh thổ dự báo năm 2050, tỷ lệ này ở nhóm dân số 15-24 tuổi giảm rất thấp như Trung Quốc 6,5% (Hồng Kông 4,6%, Đài Loan 6,6%); Hàn Quốc 6,4%, Nhật Bản 8,1%. Gần 1 trong 5 phụ nữ từ 20 – 24 tuổi đã kết hôn hoặc sống chung trước 18 tuổi, gấp sáu lần tỷ lệ tương ứng ở nam giới. Mỗi năm, gần 1 trong 10 phụ nữ và trẻ em gái từ 15-19 tuổi sinh con ở các quốc gia thu nhập thấp. Trong đó, tại các nước thu nhập thấp và trung bình, cứ 4 phụ nữ từ 15 – 24 tuổi thì có 1 người tử vong trong hoặc sau khi mang thai và sinh con. Trên toàn cầu, mỗi ngày có hơn 1 triệu ca nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục mới, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở giới trẻ.
Thành tựu và thách thức của Việt Nam
Trong 30 năm qua, thực hiên Chương trình hành động của Hội nghị quốc tế về dân số và phát triển (ICPD 1994), Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu trong công tác dân số, đóng góp đáng kể vào sự nghiệp phát triển kinh tế- xã hội, xóa đói giảm nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Đối với công tác dân số, Việt Nam luôn xác định “Dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc”.
Chỉ số phát triển con người được cải thiện đáng kể và đạt mức trung bình so với các nước trên thế giới. Thể hiện rõ nhất là tình trạng suy dinh dưỡng, tử vong bà mẹ, tử vong trẻ em giảm mạnh.
Những thành tựu mà công tác dân số Việt Nam đạt được tác động to lớn và tích cực đến tăng trưởng kinh tế, nâng cao bình đẳng giới, tiến bộ xã hội và bảo vệ tài nguyên, môi trường; cải thiện chất lượng cuộc sống, hạnh phúc của từng người dân, từng gia đình, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước; góp phần thực hiện thắng lợi các Mục tiêu Phát triển thiên niên kỷ trước đây và tiến tới thực hiện thành công Mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam (VSDGs).
Tuy nhiên, Việt Nam đang đối diện với những thách thức ảnh hưởng đến phát triển bền vững của đất nước. Xu hướng mức sinh xuống thấp, nếu kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, gia tăng các dòng di cư, cụ thể:
Một là, xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ở giới trẻ ngày càng phổ biến tại nhiều địa phương. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu tại Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây 1. Việc kết hôn muộn sẽ dẫn đến sinh con muộn, sinh ít con, thậm chí không sinh con làm cho mức sinh giảm. Mức sinh thấp kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, gia tăng các dòng di cư.
Hai là, tỷ số giới tính khi sinh luôn ở mức cao trong nhiều năm nay, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (104-106 bé trai/100 bé gái), ở mức 111,5 (2019) và 111,2 (2025)2, trong khi đó có tới 74% đứa trẻ sinh ra ở bà mẹ dưới 29 tuổi (2019) 3. Điều đó sẽ dẫn tới nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, một bộ phận nam giới trẻ sẽ phải kết hôn muộn, không có khả năng kết hôn, gia tăng tình trạng buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo hành giới, tội phạm xuyên quốc gia…
Ba là, mang thai và sinh con ở tuổi chưa thành niên tăng từ 4,7% (2014) và ở mức cao lên 8,2% (2021), đặc biệt ở khu vực Tây Nguyên tăng tương ứng từ 9,5% lên 16,6%, Trung du miền núi phía Bắc tăng rất cao từ 4,6% lên 19,9%; tỷ lệ tảo hôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm 26,6% (2014) xuống còn 21,9% (2019) xuống 14,8% (2023) nhưng vẫn ở mức cao, chưa chấm dứt tình trạng hôn nhân cận huyết 4; chiều cao của thanh niên Việt Nam đã cải thiện nhưng vẫn tăng chậm và chưa đáp ứng kỳ vọng. Những tồn tại, hạn chế nêu trên sẽ ảnh hưởng nhiều đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Bốn là, Việt Nam có tốc độ già hóa dân số nhanh, nếu năm 2019, cứ 2 trẻ em có 1 người cao tuổi thì dự báo 50 năm sau, cứ 2 trẻ em sẽ có 3 người cao tuổi 5. Xu hướng sinh ít con hơn ở giới trẻ làm đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Nếu không có giải pháp phù hợp, trong tương lai lực lượng lao động trẻ sẽ thu hẹp, gánh nặng an sinh, chăm sóc người cao tuổi và áp lực phát triển kinh tế – xã hội sẽ ngày càng lớn đối với thế hệ trẻ hôm nay.
Hiện thực hóa khát vọng để Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
Thời gian gần đây, công tác dân số tiếp tục ghi nhận nhiều dấu ấn quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế và chính sách. Quốc hội khóa XV thông qua Luật Dân số và phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Đồng thời, Nghị định và các thông tư hướng dẫn thi hành Luật Dân số; các Quyết định phê duyệt Chương trình, kế hoạch, đề án được phê duyệt triển khai đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật, kịp thời và hiệu quả trên phạm vi cả nước.
Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thanh niên hôm nay không chỉ là lực lượng lao động chủ lực trong tương lai mà còn là những người trực tiếp thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và xây dựng xã hội văn minh, tiến bộ. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh, một phần lớn là do thanh niên”. Ngày nay, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng vươn lên trở thành quốc gia phát triển, hiện đại, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh vào giữa thế kỷ XXI, thanh niên càng phải khẳng định vai trò tiên phong, biến khát vọng thành hành động cụ thể, góp phần hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược của Đảng và dân tộc.
Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, hỗ trợ, có cơ chế, chính sách để thanh niên thực hiện được những ước mơ, đóng góp cho dân tộc Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên mới.
MINH CHÂU
1 TCTK, Điều tra Biến động DS và KHHGĐ 01/4 hằng năm;
2 TCTK, Điều tra Biến động DS và KHHGĐ 01/4 hằng năm;
3 TCTK, Tổng Điều tra Dân số và Nhà ở 01/4/2019;
4 TCTK, Unicef (2022), Điều tra Mics 2021. BYT, Unicef (2021);
5 TCTK, Dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2019-2069.
