Với tỷ lệ sinh thấp kỷ lục, tỷ lệ tử vong gia tăng và các chuẩn mực giới tính cố hữu, Nhật Bản đang chật vật giải quyết “tình trạng khẩn cấp thầm lặng” của mình.
Bức ảnh này được chụp vào ngày 20 tháng 10 năm 2024 cho thấy những con rối ở làng Ichinono, một trong những “làng rối” ở Nhật Bản được tạo ra để xoa dịu cảm giác cô đơn do suy giảm dân số (AFP qua Getty Images)
Dân số Nhật Bản đang giảm nhanh hơn bao giờ hết, với số ca tử vong nhiều hơn gần một triệu người so với số ca sinh vào năm 2024 – mức giảm mạnh nhất kể từ khi bắt đầu thống kê vào năm 1968. Số liệu mới do Bộ Nội vụ và Truyền thông công bố cho thấy số lượng công dân Nhật Bản đã giảm hơn 900.000 người vào năm 2024, do tỷ lệ sinh thấp kỷ lục chỉ 686.061 người và gần 1,59 triệu người tử vong.
Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Ishiba đã gọi xu hướng này là “tình trạng khẩn cấp thầm lặng” và cam kết các biện pháp như chăm sóc trẻ em miễn phí và giờ làm việc linh hoạt, nhưng áp lực nhân khẩu học đã và đang gây sức ép lên lương hưu, chăm sóc sức khỏe và cấu trúc của các cộng đồng nông thôn.
Dân số Nhật Bản đã giảm liên tục trong 16 năm, giảm xuống còn 120,65 triệu người vào năm 2024 so với mức đỉnh điểm 126,6 triệu người vào năm 2009, theo số liệu từ Bộ Nội vụ. Gần một phần ba công dân Nhật Bản hiện ở độ tuổi từ 65 trở lên, trong khi chỉ sáu phần mười người nằm trong độ tuổi lao động từ 15 đến 64. Ngân hàng Thế giới xếp hạng Nhật Bản là quốc gia có dân số già thứ hai thế giới, chỉ sau Monaco.
Ở nhiều quốc gia đang đối mặt với những thách thức tương tự, như Hàn Quốc và Trung Quốc, nhập cư đã giúp bù đắp tình trạng thiếu hụt lao động, và Nhật Bản cũng đã dần dần tăng số lượng lao động nước ngoài vì lý do đó.
Tuy nhiên, điều này đã trở thành vấn đề gây tranh cãi về mặt chính trị. Một đảng chống nhập cư mới thành lập, Sanseito, gần đây đã lợi dụng sự bất an của công chúng, đổ lỗi cho cư dân nước ngoài về những khó khăn kinh tế của đất nước. Thông điệp của đảng này đã gây tiếng vang mạnh mẽ trong cuộc bầu cử quốc hội tháng trước, làm suy yếu đa số của liên minh cầm quyền.
Cư dân nước ngoài hiện chiếm gần 3% dân số, đạt mức kỷ lục 3,6 triệu người khi Nhật Bản thận trọng mở cửa cho một số hình thức nhập cư thông qua các sáng kiến như thị thực du mục kỹ thuật số.
Tuy nhiên, đất nước vẫn còn e ngại việc phụ thuộc quá nhiều vào lao động nước ngoài, và tỷ lệ sinh thấp kéo dài – bắt nguồn từ chi phí sinh hoạt cao, tiền lương trì trệ, các quy tắc làm việc cứng nhắc và vai trò giới tính cố hữu – đồng nghĩa với việc ngay cả những thay đổi chính sách táo bạo cũng có thể mất hàng thập kỷ để đảo ngược xu hướng này.
Taro Kono, một nghị sĩ Nhật Bản, đã nói với CBS News hồi đầu năm nay: “Thế hệ trẻ ngày càng ít đi. Và tất cả gánh nặng đều đổ lên vai thế hệ trẻ. Và họ sẽ không thể duy trì được. Vì vậy, xã hội sẽ tan rã. Nền kinh tế sẽ trì trệ.” Một số chuyên gia tin rằng sự suy giảm dân số ở Nhật Bản một phần có liên quan đến sự thành công ngày càng tăng trong sự nghiệp của phụ nữ. Ngày nay, tỷ lệ phụ nữ Nhật Bản tham gia lực lượng lao động cao hơn so với phụ nữ Mỹ.
Mô phỏng. Một đồng hồ khái niệm do một chuyên gia về xu hướng nhân khẩu học và xã hội già hóa tại Đại học Tohoku, Nhật Bản phát triển dự đoán rằng trong 695 năm nữa, cả nước sẽ chỉ còn một trẻ em dưới 14 tuổi (AFP qua Getty Images)
Văn hóa làm việc khét tiếng khắc nghiệt của Nhật Bản, kết hợp với cấu trúc xã hội coi trọng nam giới, khiến người dân khó có thể cân bằng giữa sự nghiệp và cuộc sống gia đình, theo ghi nhận của các nhà quan sát trong nhiều năm qua. Tác giả người Mỹ gốc Nhật Roland Kelts mô tả tình hình này là “một sự sụp đổ của hôn nhân”.
Ông chia sẻ với chương trình 60 Minutes của CBS News rằng thời kỳ hôn nhân sắp đặt đã qua. “Những ông chủ doanh nghiệp sẽ cưới những cô nhân viên văn phòng”, ông Kelts nói. “Và tất cả đã được sắp đặt. Giờ thì không còn nữa. Và những cô nhân viên văn phòng kiếm được nhiều tiền hơn những ông chủ doanh nghiệp. Vì vậy giờ đây, chúng ta đang chứng kiến sự thay đổi về kinh tế mà các chuẩn mực xã hội chưa phản ánh.”
Năm 2023, chưa đến 500.000 cặp đôi Nhật Bản kết hôn, con số thấp nhất kể từ năm 1917, theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản. “Việc sinh con ngoài giá thú rất hiếm”, và do đó “tỷ lệ kết hôn thấp này đồng nghĩa với việc nhiều đàn ông và phụ nữ Nhật Bản sẽ không bao giờ có con”, Noriko O Tsuya, một nhà kinh tế học Nhật Bản chuyên về sinh sản và thay đổi gia đình ở Nhật Bản và các nước phát triển, đã viết cho Trung tâm Đông-Tây vào năm 2017.
Ảnh: Người cao tuổi đi bộ trên phố tại Chùa Kouganji ở Tokyo (AFP/Getty)
Cũng như nhiều quốc gia khác, phụ nữ Nhật Bản thường phải đối mặt với áp lực lựa chọn giữa sự nghiệp và gia đình – nhưng văn hóa làm thêm giờ cố hữu của quốc gia này khiến viễn cảnh mang thai và nuôi con trở nên đặc biệt khó khăn.
“Khi kết hôn, họ phải từ bỏ rất nhiều thứ”, Mari Miura, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Sophia ở Tokyo, được tờ The New York Times trích dẫn lời nói. “Quá nhiều quyền tự do và quá nhiều sự độc lập”.
“Rõ ràng là rất nhiều phụ nữ có việc làm khó tìm được một người đàn ông sẵn sàng chăm sóc gia đình”, Kumiko Nemoto, giáo sư xã hội học tại Đại học Ngoại ngữ Kyoto, được trích dẫn trên tờ báo.
Theo tờ Mainichi, tại tỉnh Tochigi, Nhật Bản, một cuộc khảo sát cho thấy hơn ba phần tư phụ nữ cảm thấy họ phải gánh vác hơn 70% công việc nhà.
Năm ngoái, tỷ lệ sinh – số con trung bình mà một phụ nữ có trong đời – đã giảm xuống mức thấp kỷ lục là 1,2 con, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 con cần thiết để duy trì dân số ổn định, theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi.
Nhật Bản có số ca tử vong nhiều hơn gần một triệu so với số ca sinh vào năm 2024 (Thông tấn xã Associated Press)
Để ứng phó, chính phủ đã triển khai một loạt các biện pháp “bây giờ hoặc không bao giờ” để ngăn chặn sự suy giảm, từ việc kêu gọi nam giới nghỉ phép chăm sóc con cho đến việc chính quyền địa phương đưa ra các cải cách nhằm cải thiện sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống.
Mặc dù một số nam giới bày tỏ mong muốn tham gia nhiều hơn vào việc nhà và chính phủ đã thúc giục các doanh nghiệp cải cách văn hóa làm việc của Nhật Bản, nhưng người lao động vẫn được kỳ vọng sẽ dành phần lớn thời gian cho công việc – khiến nhiều người chồng không có nhiều thời gian chia sẻ trách nhiệm gia đình.
Đầu năm nay, một chuyên gia Nhật Bản về xu hướng nhân khẩu học và xã hội già hóa đã đề xuất quy định bắt buộc các ông bố được nghỉ phép chăm sóc con cái như một trong những cách để thúc đẩy tỷ lệ sinh đang giảm mạnh của đất nước.
Hiroshi Yoshida, giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Xã hội Người cao tuổi thuộc Đại học Tohoku, phát biểu với tờ The Independent rằng việc nghỉ phép chăm sóc con cái cho các ông bố nên được tăng đáng kể và phổ biến hơn ở Nhật Bản, tương tự như các chính sách ở các nước Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển.
Dân số già hóa của Nhật Bản đồng nghĩa với việc lực lượng lao động dự kiến sẽ giảm ít nhất một phần tư vào năm 2050 (Getty)
“Sự tham gia của nam giới vào việc chăm sóc trẻ em ở Nhật Bản rất thấp và cần được tăng cường”, ông nói. Ông cũng đề xuất một hệ thống cho phép người cao tuổi có thể tham gia để lấp đầy khoảng trống lao động khi thế hệ trẻ nghỉ phép chăm sóc con cái.
Ông chỉ ra ví dụ về “hạn ngạch Papa” ở Na Uy, nơi các ông bố được yêu cầu nghỉ phép chăm sóc con ít nhất một tháng sau khi sinh con. Giáo sư Yoshida ủng hộ cách tiếp cận tương tự ở Nhật Bản để cải thiện bình đẳng giới và hỗ trợ cân bằng công việc – cuộc sống cho các gia đình.
Chính quyền thành phố cũng đã khởi động các sáng kiến nhằm giải quyết vấn đề này tại địa phương. Tokyo đã tạo ra ứng dụng hẹn hò kết hôn của riêng mình, thu hút số lượng ứng viên gấp ba đến bốn lần so với dự kiến, cũng như chế độ làm việc bốn ngày một tuần cho nhân viên chính phủ.
Thống đốc Yuriko Koike cho biết những biện pháp này nhằm mục đích giúp mọi người dễ dàng xây dựng các mối quan hệ, hỗ trợ các bà mẹ đi làm và cuối cùng là thúc đẩy tỷ lệ sinh của đất nước.
Tỷ lệ kết hôn của các cặp đôi trẻ đã giảm mạnh ở Nhật Bản, và kết quả là tỷ lệ sinh cũng giảm (AP)
“Chúng tôi sẽ xem xét lại phong cách làm việc… một cách linh hoạt, đảm bảo không ai phải từ bỏ sự nghiệp của mình vì những sự kiện trong cuộc sống như sinh con hoặc chăm sóc con cái”, bà nói vào thời điểm đó. “Giờ là lúc Tokyo cần chủ động bảo vệ và nâng cao đời sống, sinh kế và nền kinh tế của người dân trong thời điểm khó khăn này của đất nước”, bà nói thêm.
Trong khi đó, nhiều cộng đồng nông thôn ở Nhật Bản được cho là đang dần biến mất khi cư dân trẻ tuổi rời đi thành phố để tìm kiếm cơ hội tốt hơn. Dữ liệu của chính phủ năm ngoái cho thấy gần bốn triệu ngôi nhà đã bị bỏ trống trên khắp đất nước trong hai mươi năm qua.
Ví dụ, Ichinono, một ngôi làng Nhật Bản với chưa đầy 60 cư dân, chủ yếu là người cao tuổi, hiện đang sử dụng ma-nơ-canh thủ công để đại diện cho cộng đồng từng thịnh vượng của mình. Chỉ có một em bé được sinh ra ở đây trong 20 năm – Kuranosuke, hai tuổi, có cha mẹ chuyển đến từ Osaka để tìm kiếm cảm giác cộng đồng mạnh mẽ hơn.
“Chúng tôi lo sợ rằng các con của họ sẽ không thể kết hôn nếu chúng vẫn mắc kẹt ở một nơi xa xôi như thế này. Chúng đã ra đi và không bao giờ quay trở lại, tìm việc làm ở nơi khác. Giờ đây, chúng tôi đang phải trả giá”, góa phụ 88 tuổi Hisayo Yamazaki nói với AFP. “Có lẽ chúng tôi đang bị áp đảo về số lượng so với những con rối”, bà nói thêm.
Maroosha Muzaffar
Nguồn: https://www.the-independent.com/
