Theo dự đoán của nhà môi trường học Paul Ehrlich từ những năm 1960 về việc dân số quá đông sẽ làm cạn kiệt tài nguyên của Trái đất và đẩy hàng triệu người vào cảnh đói kém? Lời lên án theo thuyết Malthus của ông về lòng tham vô độ của nhân loại đã chi phối cuộc tranh luận về tương lai của hành tinh, thậm chí khiến giới trẻ sợ hãi việc sinh con.
Ehrlich đã sai. Tuy nhiên, khi chúng ta dần chấp nhận suy nghĩ rằng dân số quá đông sẽ không giết chết tất cả chúng ta, chúng ta lại đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân khẩu học khác: chúng ta không sinh quá nhiều con, mà là sinh quá ít. Vấn đề này là có thật. Mối lo ngại gần đây nhất đến từ các số liệu của chính phủ được công bố tuần trước cho thấy tỷ lệ sinh ở Mỹ – số con mà một phụ nữ sẽ sinh trong suốt cuộc đời – có thể đang giảm nhanh, đạt mức thấp kỷ lục 1,57 con/phụ nữ vào năm 2025, thấp hơn mức 1,62 con/phụ nữ mà Văn phòng Ngân sách Quốc hội (CBO) dự báo vào tháng 1 năm 2024.
Tỷ lệ sinh đang giảm ở khắp mọi nơi, cả ở các nước giàu có tỷ lệ sinh thấp và các nước nghèo có tỷ lệ sinh tương đối cao. Ảnh tổng hợp: The Guardian/Alamy
Con số này thấp hơn nhiều so với mức 2,1 con/phụ nữ cần thiết để duy trì dân số ổn định, một tỷ lệ chưa đạt được kể từ cuộc Đại suy thoái năm 2008. Dân số chưa bắt đầu giảm, nhưng đang già đi nhanh chóng. Mặc dù điều này sẽ không khiến chúng ta chết đói, nhưng nó sẽ làm xói mòn thêm nền tảng mong manh của sự ổn định xã hội ở Mỹ.
Năm 2000, cứ 100 người trưởng thành trong độ tuổi lao động thì có khoảng 24 người Mỹ từ 65 tuổi trở lên. Theo CBO, đến giữa thế kỷ này, con số đó sẽ là 43. Các loại thuế đánh vào các nhóm nhỏ hơn trong lực lượng lao động Mỹ đang được yêu cầu để tài trợ cho Medicare (Chương trình bảo hiểm y tế công) và an sinh xã hội cho một nhóm người về hưu ngày càng tăng, gây áp lực lên thâm hụt ngân sách và gia tăng nợ.
Chi tiêu cho các khoản trợ cấp tuổi già sẽ tăng từ 6% GDP vào đầu thế kỷ lên 12,7% vào năm 2055, chủ yếu là do già hóa dân số, theo dự báo của CBO. CBO dự báo rằng thâm hụt ngân sách (không bao gồm lãi suất nợ) sẽ đạt khoảng 2% GDP vào những năm 2040. Các nhà kinh tế tại Cục Dự trữ Liên bang (Fed) và Nhóm Chiến lược Kinh tế Aspen ước tính rằng ngân sách sẽ thặng dư nếu tỷ lệ giữa người cao tuổi và người trong độ tuổi lao động ở Mỹ ổn định vào năm 2025.
Tỷ lệ sinh đang giảm trên toàn cầu.
Đây không phải là vấn đề riêng của Mỹ. Tỷ lệ sinh đang giảm ở khắp mọi nơi, ở các nước giàu có tỷ lệ sinh thấp và các nước nghèo có tỷ lệ sinh tương đối cao. Hai phần ba dân số toàn cầu sống ở các quốc gia có tỷ lệ sinh dưới mức thay thế. Điều này góp phần làm gia tăng nợ công, gần đạt 94% GDP thế giới vào năm 2025, theo dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), và dự kiến sẽ đạt 100% vào năm 2029, sớm hơn một năm so với dự báo hồi tháng 4 năm 2025.
Tại Trung Quốc, nơi chính sách kéo dài hàng thập kỷ giới hạn mỗi gia đình chỉ được sinh một con đã tạo ra một trong những tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới, IMF dự báo rằng già hóa dân số sẽ làm chậm tăng trưởng GDP hàng năm gần hai điểm phần trăm từ năm 2024 đến năm 2050, và làm tăng chi tiêu lương hưu lên gần 10% GDP. Trong số các quốc gia công nghiệp hóa thuộc Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), già hóa dân số dự kiến sẽ đẩy chi tiêu lương hưu và y tế lên 3% GDP.
Điều này có thể không quá đáng báo động đối với những người theo chủ nghĩa Ehrlich cực đoan vẫn còn ẩn náu trong phong trào môi trường, hy vọng rằng cuộc chiến chống lại các biến động môi trường có thể được thúc đẩy bằng cách kiểm soát dân số. Các nhà lãnh đạo tại Thung lũng Silicon có lẽ cũng hoan nghênh sự trùng hợp may mắn khi dân số trong độ tuổi lao động chững lại đúng lúc trí tuệ nhân tạo sắp sửa phá hủy công việc của con người.
Nhưng tỷ lệ sinh giảm sẽ không cứu được hành tinh. Lượng khí thải carbon phải giảm mạnh trong hai hoặc ba thập kỷ tới. Dân số không thay đổi nhanh đến vậy. Một nghiên cứu cho thấy ngay cả khi tỷ lệ sinh trên toàn thế giới được nâng lên mức thay thế là hơn hai con trên mỗi phụ nữ, nhiệt độ toàn cầu vào năm 2200 cũng sẽ chỉ tăng chưa đến 0,1 độ C.
Những người ủng hộ giảm dân số hiểu sai về cách nhân loại thịnh vượng bất chấp những hạn chế về môi trường: đó là nhờ sự đổi mới. Cũng giống như những đổi mới trong nông nghiệp đã nuôi sống một dân số ngày càng tăng trên diện tích đất hạn chế, con đường khử carbon đòi hỏi sản xuất năng lượng không carbon trên quy mô lớn.
Dân số chưa bắt đầu giảm, nhưng đang già đi rất nhanh.
Tuy nhiên, sự đổi mới cần con người. Dân số ít hơn sẽ có ít nhà đổi mới hơn. Các nền kinh tế nhỏ hơn sẽ có ít nguồn lực hơn để chi trả cho sự đổi mới với chi phí ban đầu lớn. Không phải ngẫu nhiên mà sự gia tăng dân số do bùng nổ dân số lại đi kèm với sự gia tăng đột biến trong đổi mới dược phẩm nhắm vào các bệnh tật của thế hệ bùng nổ khi họ già đi.
Các học giả lạc quan muốn tin rằng chỉ cần chi tiền để có thêm con cái là đủ. Tỷ lệ sinh giảm ở các quốc gia phát triển phần lớn là do chi phí cơ hội ngày càng tăng của việc sinh con đối với phụ nữ, những người phải gián đoạn việc học hoặc sự nghiệp để có con. Nhưng nhiều bằng chứng cho thấy ngay cả những xã hội chi tiêu hào phóng cho dịch vụ chăm sóc trẻ em công cộng và hỗ trợ gia đình để giảm bớt gánh nặng cũng không thể tăng tỷ lệ sinh một cách nhất quán.
Nhà Trắng đang có ý tưởng gửi 1.000 đô la vào một tài khoản mang tên Trump cho mỗi đứa trẻ được sinh ra trong nhiệm kỳ tổng thống của ông. Họ cũng đã đề xuất việc dạy phụ nữ về chu kỳ kinh nguyệt của họ để họ có thể điều chỉnh hoạt động tình dục của mình. Đề xuất trao tặng Huân chương Quốc gia về làm mẹ để khuyến khích những người phụ nữ yêu nước tích cực sinh con.
Nhưng ngay cả khi điều này tạo ra một làn sóng sinh nở mạnh mẽ vào ngày mai, nó cũng không giải quyết được vấn đề tài chính toàn cầu. Trẻ em cần 20 năm hoặc hơn để bắt đầu đóng góp vào nền kinh tế. Trong vài thập kỷ tới, số lượng trẻ em tăng lên sẽ làm gia tăng áp lực lên ngân sách các quốc gia.
Vậy phải làm gì? Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể củng cố khế ước xã hội, nếu một bước nhảy vọt năng suất vượt bậc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế để có thể hỗ trợ những người thất nghiệp, dù trẻ hay già. Tuy nhiên, chúng ta không nên trông chờ vào điều đó. Việc thuyết phục các ông trùm công nghệ chia sẻ lợi nhuận từ cuộc cách mạng của họ có thể không dễ dàng.
Eduardo Porter
Nguồn: https://www.theguardian.com/
